عصر ایران - سفر کردن معمولا سیستم گوارش انسان را به هم میریزد؛ این یک واقعیت شناختهشده است. عواملی مانند پرواززدگی (Jet lag)، کمآبی بدن، استرس و حتی کوچکترین تغییرات در زمانبندی وعدههای غذایی میتوانند منجر به مشکلات ناخوشایند گوارشی و دردسرهای استفاده از سرویس بهداشتی شوند. اما دفعه بعد که در سفر دچار چنین مشکلاتی شدید، یک نکته آرامبخش را به یاد بیاورید: حداقل مجبور نیستید در فضای بیکران و جاذبه صفر با این مشکل دستوپنجه نرم کنید!
سارا جین بانگر (Sarah Jane Bunger)، مدیر تحقیق و توسعه جهانی برند «دولکولاکس» (Dulcolax - تولیدکننده داروهای ملین و نرمکننده مدفوع) در این باره میگوید: «همیشه به این فکر میکنم که حتی روی زمین هم مسافرت یکی از بزرگترین محرکهای یبوست است. سفر روی زمین به تنهایی میتواند طوفانی از مشکلات گوارشی ایجاد کند؛ بنابراین کاملا منطقی است که با خروج از جو زمین، این وضعیت بسیار حادتر شود.»
شغل سارا بانگر ایجاب میکند که همیشه به چنین مسائلی فکر کند. او بر تمام فرآیندهای فرمولاسیون جدید و آزمایشهای بالینی داروهای ملین نظارت دارد. اما با وجود بیش از ۱۳ سال سابقه کار در این صنعت، زمانی که متوجه شد داروی تولیدی آنها قرار است توسط گروه جدیدی از مسافران استفاده شود، به شدت شگفتزده شد: فضانوردان ماموریت فضایی «آرتمیس ۲» (Artemis II).
بانگر درباره قرار گرفتن نام دولکولاکس در فهرست رسمی داروها و جعبه کمکهای اولیه ناسا میگوید: «هیچ هماهنگی قبلی با ما انجام نشده بود و این انتخاب، یک غافلگیری بسیار شیرین برای تیم ما بود.»
داروهایی مانند دولکولاکس (که ماده موثره آنها بیزاکودیل است) در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت (WHO) قرار دارند؛ فهرستی که تیم پزشکی ناسا با دقت آن را رصد میکند. از سوی دیگر، فضای ذخیرهسازی در فضاپیماها به شدت محدود و ارزشمند است، بنابراین فضانوردان به داروهایی نیاز دارند که هم کارایی بالایی داشته باشند و هم کمترین فضای ممکن را اشغال کنند.
بانگر با اشاره به یک اتفاق تاریخی و طنز در ناسا میگوید: «همیشه آن ماجرای معروف اولین فضانورد زن، یعنی سالی راید را به یاد میآورم که ناسا میخواست برای او ۱۰۰ تامپون به فضا بفرستد! آنها میخواهند مطمئن شوند که بار اضافی به فضا نمیبرند، اما در عین حال باید تمام تجهیزات درمانی لازم برای فضانوردان را در دسترس داشته باشند.»
به گفته بانگر، یبوست میتواند بهویژه در چند روز اول حضور در فضا که بدن در حال سازگاری با محیط جدید است، برای فضانوردان به یک کابوس تبدیل شود. هضم غذا در فضا دشوار است، اما نه لزوما به دلایلی که شما فکر میکنید. در شرایط بیوزنی (جاذبه صفر)، اندامها و عضلات فضانوردان باید در شرایطی کار کنند که در طول تکامل برای آن طراحی نشدهاند.
بانگر دستگاه گوارش را به یک پارچه کشی (مانند شلوار لگ) تشبیه میکند. در حالت عادی روی زمین، دو عامل به حرکت مواد غذایی در این مسیر کشسان کمک میکنند:
۱. حرکات دودی روده (Peristalsis): انقباضات موجیشکل ماهیچهها که مواد را به جلو میرانند.
۲. نیروی جاذبه زمین.
اما وقتی فیزیک زمینی و جاذبه را از این معادله حذف کنیم، تنها چیزی که برای هضم غذا باقی میماند، همان حرکات دودی روده است. بانگر توضیح میدهد: «به همین دلیل است که فضانوردان حتی بدون کمک جاذبه هنوز هم میتوانند غذا را قورت دهند و هضم کنند. اما قطعا فقدان جاذبه فشار مضاعفی بر سیستم گوارش آنها وارد میکند.»
خوشبختانه، ملینهایی مانند دولکولاکس به گونهای مهندسی شدهاند که هم روی زمین و هم در فضا به خوبی کار کنند. دارویی که قرار است در فضاپیمای آرتمیس ۲ قرار بگیرد، دقیقا همان دارویی است که در داروخانهها یافت میشود.
این دارو دارای یک پوشش محافظ است که آن را در برابر اسید خورنده معده مصون نگه میدارد. این ویژگی باعث میشود دارو تا زمانی که به روده تحتانی (بخش انتهایی دستگاه گوارش) نرسیده، حل نشود. همچنین ماده «بیزاکودیل» با تماس مستقیم عمل میکند، به این معنی که نیازی به متابولیزه شدن (تجزیه) توسط کبد یا کلیه ندارد و مستقیما مشکل را برطرف میکند.
اگرچه این دارو در طول ماموریت فضایی آرتمیس ۲ کمک بزرگی به فضانوردان خواهد کرد، اما بانگر امیدوار است حضور این دارو در جعبه کمکهای اولیه ناسا، پیامدهای مثبت و گستردهتری برای مردم عادی داشته باشد.
او میگوید: «صادقانه بگویم، اگر بخواهم تنها یک فایده از این اتفاق نام ببرم، این است که به از بین بردن تابو و خجالت پیرامون مسئله یبوست کمک میکند. اگر حتی فضانوردان آموزشدیده و فوقحرفهای هم با این مشکل دستوپنجه نرم میکنند، پس شما هم نباید از اینکه سیستم گوارشتان گاهی به هم میریزد، احساس خجالت یا نگرانی کنید.»
هرچند بررسی تاثیر ملینها جزو آزمایشهای علمی رسمی این ماموریت نیست، اما حضور این داروها در فضا میتواند به پیشرفت علم پزشکی کمک کند. بانگر خاطرنشان میکند که تاکنون هیچکس تاثیر مصرف این داروها را در طول سفر به ماه مطالعه نکرده است.
او در پایان با لبخند میگوید: «من حتی به یک گزارش ساده از موجودی انبار فضاپیما هم راضی هستم! نیازی ندارم بدانم چه کسی و در چه زمانی این دارو را مصرف کرده است؛ فقط میخواهم بدانم که آیا در فضا از آن استفاده شده است یا خیر.»
منبع: popsci